Kwiebustaal in het wild

Liefde voor taal is een eenzaam avontuur. Om te spreken moet je weliswaar het liefst met iemand anders zijn, maar meestal deelt die ander je liefde niet. Die praat alleen maar, voor de gezelligheid, of desnoods om iets heel gewichtigs mee te delen, maar de meeste gesprekspartners worden alleen maar sikkeneurig als je over de vórm van het gezegde begint.

'Hoor eens wat je zojuist gezegd hebt!', roept de taalminnaar, maar zijn gesprekspartner reageert niet. 'Wat een ouderwets woord! Dat heb ik al jaren niet gehoord!' Het begint de gesprekspartner nu een beetje te irriteren. 'En tegelijkertijd is je zinsbouw zo modern!' Al snel voelen beide gesprekspartners zich onbegrepen — de minnaar omdat hij in zijn liefde alleen staat, de ander omdat hij meent dat zijn boodschap meer aandacht had verdiend.

Vertederend

Gelukkig is er sinds juni van dit jaar het Meldpunt Taal, een website die is opgericht door het Meertens Instituut in Amsterdam en het Instituut voor Nederlandse Lexicologie in Leiden, met de steun van een groot aantal andere instellingen die de taal aan het hart gaat — van uitgeverij Van Dale tot de Taalunie, van Onze Taal tot de Stichting Nederlandse Dialecten, en nog een aantal andere. Op www.meldpunttaal.nl of www.meldpunttaal.be kunnen alle Nederlandstaligen melding maken van alles wat hen opvalt aan hun moedertaal: nieuwe woorden of oude uitdrukkingen die ineens weer gebruikt worden, verrassende uitspraakvormen of ingesleten stopwoordjes, verontrustende taalverloedering of vertederende kindertaal.

Na een oproep van journalist Ewoud Sanders in NRC Handelsblad openden de taalinstellingen de website omdat ze de liefhebbers wilden betrekken bij hun onderzoek. Ze wilden in kaart brengen hoe en wanneer het Nederlands precies verandert, en daar konden ze al die extra oren en ogen van taalgebruikers in het hele taalgebied heel goed bij gebruiken. Ze wilden weten of het Nederlands van Nederland en dat van Vlaanderen inderdaad zienderogen uit elkaar groeien, zoals sommige deskundigen beweren. Ze wilden vastleggen waar mensen zich precies aan ergeren, en of er daarbij verschil is tussen bijvoorbeeld jongeren en ouderen.

Mailonisch

Die opzet is geslaagd. Die ogen en oren hebben ze er inderdaad bij gekregen. Ruim drieduizend meldingen zijn er inmiddels binnen. De eerste duizend kwamen in de eerste paar weken, toen er veel aandacht aan het meldpunt werd besteed. Sindsdien is de aandacht stabiel, en komen er iedere dag enkele meldingen binnen.

Ze komen uit alle hoeken en gaten van de Nederlandse taal. Wie geen jurist is, was misschien nooit het volgende staaltje "kwiebustaal" (volgens de melder) tegengekomen uit commentaar op een recent wetsvoorstel: "(Het is) niet wenselijk dat gebruik wordt gemaakt van wapens die zodanig op een wapen gelijken dat deze wapens voor dreiging of afdreiging geschikt zijn." Wie nooit in Amsterdam in de supermarkt komt, weet niet dat ook daar de caissières inmiddels de klanten "een fijne avond" wensen in plaats van "een prettige avond". En wie zou zonder het meldpunt ooit de woorden vuvuzelademocratie, scheldkarbonade ('Dan krijg ik weer zo'n scheldkarbonade naar mijn hoofd') en mailonisch ('Je kunt telefonisch of mailonisch reageren') zijn tegengekomen?

De grootste bron van taalverbazing kwam de afgelopen maanden uit de politiek. Dat is misschien ook niet zo vreemd, nu zowel Nederland als België woelige tijden doormaken. In Nederland bleek bijvoorbeeld ineens de uitdrukking "Dat wordt appeltje–eitje" (in de versie van D66–leider Alexander Pechtold, een uitdrukking die sinds 2005 ook te vinden is in Van Dale) of "kippetje–eitje" (in de versie van PVV–voorman Geert Wilders) populair, in de betekenis 'heel eenvoudig', maar die tot verbazing van sommige inzenders ook in het eigen gezin wordt gebruikt: "Dat ik mijn eigen zoon zoiets nog eens zou horen zeggen!"

Getrakteerd

Wat we niet hadden verwacht: dat het Meldpunt Taal vooral ook een ontmoetingspunt zou worden voor taalliefhebbers. Ineens vind je lotgenoten die dezelfde dingen horen als jij [toch liever dan jijzelf] en met wie je je liefde en verbazing kunt delen. Dat veel mensen 'klopt' zeggen in plaats van 'ja' bijvoorbeeld. "Iedereen doet het", schrijft iemand. "Als je erop gaat letten, hoor je het honderden keren per dag op de radio." Een paar minuten later schrijft iemand anders: "Het is hier al eerder gemeld. Ik erger me ook aan de stoplap klopt als antwoord. Ik vind het een misplaatste vorm van schoolmeesterachtigheid. Zo van, ik weet het beter, het klopt." En nog weer even later meldt weer iemand anders: "Het kan nog schoolmeesterachtiger, ik had een collega die altijd zei: 'Dat is correct!'" Zo krijgt de lezer twee cadeautjes: niet alleen wordt hij getrakteerd op een nieuwe manier om 'ja' te zeggen — ik had het ook weleens gehoord, maar had er nog nooit over nagedacht — maar tegelijkertijd krijgt hij in één zin een indringend beeld van het kantoorleven.

Sommige liefhebbers gooien zodra ze iets opvalt alles wat ze in handen hebben aan de kant, werpen zich op hun computer, en surfen naar het meldpunt. "Zojuist mijn nieuwe Remeha cv—ketel geïnstalleerd," schrijven ze daar, "en nu de gebruiksaanwijzing aan het doornemen. Er staan niet heel erg moeilijke woorden in, maar sommige trekken wel de aandacht. Bijvoorbeeld: vorstbeveiligingstemperatuurniveau; zonneboilerrendementsthermostaatfunctie." Als je dat laatste woord bij Google intikt, kom je inderdaad op een gebruiksaanwijzing van Remeha terecht, maar wie zijn cv—ketels van een andere firma betrekt, zou dat pareltje van woordvormingskunst waarschijnlijk nooit in het wild zijn tegengekomen.

Normale EHBO

Zo kun je bijna niet anders dan enthousiast raken als je de duizenden meldingen op het Meldpunt Taal doorbladert. Enthousiast over de man of vrouw die opmerkt dat lui en lieden als meervoud van man (in timmerlui, brandweerlieden, zeelui en zakenlieden) aan het verdwijnen zijn, terwijl "in dezelfde tijd feministen met succes gepleit hebben voor sekseneutrale woorden." Enthousiast omdat iemand kennelijk serieus gezegd heeft "Ik had er genoeg van, ik gooide de bijl in het kippenhok", en iemand anders het de moeite vond om het te noteren. Enthousiast over de man die ineens het woord kakkestoelemeieren naar boven haalt: "Twee personen pakken de eigen pols en die van een ander vast om persoon nummer drie een zitplaats te bieden en hem/haar te dragen. Normale EHBO. Ik ben uit 1928."

Het is het gevoel dat iemand moet hebben met een speciale gevoeligheid voor geuren. Je ruikt de hele dag van alles dat andere mensen nauwelijks opvalt, of het nu een klein beetje lekker ruikt of subtiel stinkt. Nooit begrijpen andere mensen waar je het over hebt en ineens kom je iemand tegen die wel de geur van amandelen van een meter afstand kan herkennen.

Me fiets

Uit de statistieken die we op de website bijhouden, blijkt dat de melders overal vandaan komen — uit binnen– en buitenland, uit de stad en van het platteland — en van alle leeftijden zijn. Als we enkele grappenmakers uitsluiten die beweren te zijn geboren in 1518 of 2025, is de oudste inzender tot nu toe in de tachtig en de jongste 11 jaar oud. Er wordt opvallend weinig geklaagd — opvallend, althans, voor degenen die weleens de indruk krijgen dat ergernis de enige manier is om op taal te reageren.

Natuurlijk is er ook wel ruimte voor kritiek. Vaak gaat het daarbij over anderen, maar we vinden ook staaltjes van zelfkastijding. "Ook ik schrijf wel eens 'hij word' of 'ik wordt' terwijl ik echt wel beter weet", schrijft een jonge bezoeker. "Dat komt doordat ik ook na honderden uren nog steeds niet kan typen zonder op het toetsenbord te kijken. Ik moet eindelijk eens leren te typen zoals het hoort."

Die regionale spreiding van de deelnemers blijkt heel nuttig. Wanneer iemand vanuit Den Haag meldt dat hij jongeren soms 'joun' hoort zeggen in plaats van 'jouw', melden bezoekers uit alle windstreken dat zij hetzelfde soms horen. Dat is opvallend omdat die vorm in dialectonderzoek alleen bekend is in het uiterste zuidwesten (West–Vlaanderen) en het uiterste noordoosten (Drenthe) van het taalgebied — zie ook het kader op deze bladzijde.

Iemand anders meldt dan weer dat het woord je uit de schrijftaal aan het verdwijnen is en dat hij e–mails krijgt als: "Ik lees dat jouw broer is overleden. Ik wens jou veel sterkte, die zul jij nodig hebben." Voor me geldt volgens iemand anders bijna het omgekeerde: "Me fiets, me werk, me dit, me dat. Veel mensen gebruiken op Facebook me in plaats van mijn. En dan niet alleen tieners, ook mensen van mijn leeftijd. (Eind twintig.)"

Plop

De bezoeker van het Meldpunt Taal kan niet alleen algemene meldingen plaatsen, maar ook meedoen aan specifieke onderzoekjes. Zo hebben taalonderzoekers de afgelopen maanden vragen gesteld over onder andere fopopdrachten ("Ga jij even bij de afdeling Financiën vragen naar de map met zoekgeraakte stukken") en dooddoeners ("Wat eten we vandaag?"; "Eikenhouten soep").

Wat gaan we doen met al die resultaten? Ze worden gebruikt voor uiteenlopende vormen van onderzoek. De meldingen van nieuwe woorden zijn bijvoorbeeld interessant voor toekomstige woordenboekmakers omdat ze een inkijkje kunnen geven in welke woorden er mondeling op een bepaald moment gebruikt worden — daar hebben we nog steeds weinig inzicht in. (Het is overigens niet zo dat ieder woord dat op het meldpunt gesignaleerd wordt, automatisch in het woordenboek terechtkomt, zoals de grappenmakers leken te denken die veertig keer het 'nieuwe' woord plop voor 'bier' aanmeldden.) Verder zijn onderzoekers op het Meertens Instituut nu al bezig om de meldingen te categoriseren: wat voor verschijnselen vallen mensen vooral op? Hoeveel daarvan zijn werkelijk nieuw? Zijn er verschillen tussen de zaken die ouderen en jongeren opvallen? En welke veranderingen leiden vooral tot ergernis?

Maar naar verwachting worden de meldingen vooral op de langere termijn interessant. Als het Meldpunt Taal nog enkele jaren openblijft en uiteindelijk tienduizenden meldingen bevat, zal het mogelijk worden om taalveranderingen veel preciezer te beschrijven: die vreemde constructie die eerst werd gesignaleerd door een lerares Frans in Arnhem bleek twee jaar later ook al in Drenthe en West—Brabant te zijn opgedoken en drong uiteindelijk zo sterk in heel Nederland door dat na nog eens tien jaar niemand er meer over viel. Zo zullen we veel preciezer kunnen zien hoe en waar onze taal almaar verandert.

Intussen komen de meldingen dus van alle kanten: uit de supermarkt en van Facebook, uit de Tweede Kamer en uit de EHBO–cursus van vijftig jaar geleden. Zelfs van het schoolplein komen observaties binnen. "Heel veel kinderen zeggen tegenwoordig 'poep mongool!'" schrijft een kind verontwaardigd. "En ze zeggen het met een spatie! Dit moet natuurlijk aan elkaar." Het zal grappig bedoeld zijn, maar tegelijkertijd is hiermee misschien de kiem gelegd voor een levenslang avontuur.