Het vwo-examen 2026: mijn antwoorden

“Pas als dieren echt partij zijn in de conflicten tussen mens en natuur, zo is de gedachte, brengt de mens het op werkelijk rekening te houden met hun belangen.”

1. Rechten van onderdrukten zijn pas gewaarborgd als zij hun vaardigheden kunnen ontplooien en verlangens kunnen nastreven.
2. Wetenschappelijk staat vast dat dieren met bewustzijn hetzelfde streven als mensen.
3. Daarom verdienen zij gelijke morele status.
4. Bovendien hebben mensen door hun dominantie en wreedheid een ereschuld jegens dieren zoals eerder jegens onderdrukte groepen mensen.

Nussbaum verwerpt de traditie die de mens als superieur dier beschouwt, maar stelt ook dat mensen een “ereschuld” en bijzondere verantwoordelijkheid jegens dieren dragen, wat juist een superieure positie veronderstelt.

• Alinea 9: De handhaving van dierenrechten wordt door Nussbaums juridische constructie waarschijnlijk niet eenvoudiger, en de gesuggereerde dierenplichten zijn onrealistisch.
• Alinea 10: Aan de bio-industrie wordt te weinig aandacht besteed en de hoop op kweekvlees verschuift het probleem naar techniek.
• Alinea 11: Nussbaums oplossing voor predatie (roofdieren laten jagen op speeltjes of kweekvlees) is wereldvreemd en onuitvoerbaar.

• Alinea 8: “een aplomb dat grenst aan zelfoverschatting” (regels 119–120)
• Alinea 9: “schijnbaar bloedserieus” (regels 143–144)

A

D

• 1a: De bio-industrie moet verdwijnen.
• 1b: De bio-industrie is onverenigbaar met de capabiliteitsbenadering.
• 2a: De bio-industrie moet blijven bestaan.
• 2b: Vervanging van vlees door groenten en supplementen is louter speculatief en onverantwoord.

kweekvlees

1. wetenschappelijk onderzoek
2. belanghebbend (Vlees.nl)

Wie rechten heeft, heeft ook plichten (die dieren niet kunnen nakomen). En de mens is de meest verheven soort.

• Oorzaak: De mens dringt zonder gewetensbezwaar door in het leefgebied van wilde dieren (mede door huisdieren).
• Oplossing: Het natuurlijke leefgebied behouden en de biodiversiteit van diersoorten beschermen.

• Constatering 1: Huisdieren zijn door eeuwenlange domesticatie deel geworden van onze samenleving; hun wereld is onze wereld.
• Voorstel 2: Huisdieren moeten volwaardig burgerschap krijgen, met bijbehorende rechten én plichten.
• Hoofdargument 3: Net als menselijke burgers dragen zij sociaal bij, beheersen impulsen en maken samenlevingen aangenamer en veiliger.

1. leven in een eigen soeverein gebied, los van mensen
2. katten zijn roofdieren en blijven andere dieren doden

A

D

1. niet
2. niet
3. wel
4. niet

1. wel
2. wel
3. niet
4. wel

1. Djuna Kramer: negatief
2. Philip Freriks: positief
3. Elma Drayer: positief
4. David Foster Wallace: positief

Overeenkomst: beide kampen accepteren dat taal in zekere zin moet worden vastgelegd.
Verschil: prescriptivisten leggen taalregels vast, descriptivisten beperken zich tot het beschrijven van taalgebruik.

D

B

1. de subtiliteiten van onze menselijke belevingen, emoties en kwesties kunnen uitdrukken
2. de taalregels en nuances blijven handhaven en respecteren

• “een gigantische kathedraal aan nuances” (regels 123–124)
• “het fijnmazige netwerk van betekenissen en betekenaars” (regels 129–131)

1. wel
2. wel
3. niet
4. niet
5. niet

De negatieve opvatting dat prescriptivisten muggenziften en onmogelijke prioriteiten stellen.

• Tegenargument 1: Niet alle bedrijven zullen de overstap naar een emissiearme economie kunnen maken.
• Ontkrachting 2a: Dat sommige bedrijven het niet redden is van alle tijden.
• Ontkrachting 2b: Deze dynamiek is juist goed voor de economie en de bron van onze welvaart.

B

1. Reactie 8 vindt dat de overheid juist méér moet sturen en dat staat haaks op Hasekamps standpunt dat overheidsingrijpen leidt tot “kaboutersocialisme”.
2. Reactie 8 stelt dat bedrijven consumenten manipuleren tot schadelijke consumptie; daarmee verwerpt de schrijver impliciet Hasekamps premisse dat consumenten “zelf keuzes maken” en dat consumptie hun fundamentele behoefte vervult.

1. reclame inperken/verbieden en consumenten via een onafhankelijke instantie (Consumentenbond) eerlijk informeren
2. stoppen met manipulatieve reclame en geen invloed uitoefenen op consumptiekeuzes
3. werkelijk vrije en geïnformeerde keuzes maken, niet beïnvloed door commerciële druk maar evenmin opgelegd door de overheid

1 (cirkelredenering) en 6 (overhaaste generalisatie).

[Ik weet dit niet zeker, dit is mijn beste gok.]

Ten eerste presenteert Hasekamp een vals dilemma door minder consumeren en innoveren als tegenstellingen op te voeren. Ten tweede dient permanente economische groei vooral de aandeelhouders, niet gewone burgers. Ten derde is het problematisch dat de directeur van een belangrijk publiek instituut eenzijdig politiek gekleurd is.

1. “CPB-directeur Pieter Hasekamp heeft blijkbaar nooit gehoord van een vals dilemma.” (regels 1–2)
2. “Ik schrik ervan dat een directeur van zo’n belangrijk instituut zo politiek blijkt te zijn.” (regels 9–10)
3. “Waarom geldt dat niet voor de directie van instituten als het CPB?” (regels 11–12)
4. “Graag een iets minder ‘neoliberale’ persoon naast Hasekamp die uitlegt wat een vals dilemma is, (…)” (regels 13–15)

• 8: c
• 9: e
• 10: f