Vier vaardigheden, één persoon

Gisteren ontving Frits Spits de Taalunie Erepenning uit handen van de Vlaamse minister van Cultuur Caroline Gennez. Ik mocht de laudatio uitspreken, waarbij ik gaandeweg zou onthullen om wie het ging.

Vrienden van het Nederlands,

De erepenning van de Taalunie wordt uitgereikt aan iemand die zich op bijzondere wijze verdienstelijk heeft gemaakt voor het Nederlands. Dat is een ruime omschrijving, en dat moet ook wel, want het Nederlands kent vele facetten. Het wordt iedere dag door tientallen miljoenen geschreven, gelezen, beluisterd en gesproken, en wie de taal werkelijk dient, doet dat liefst alle vier op het hoogste niveau.

Zoals de laureaat van vandaag, al een leven lang.

Om te beginnen kan de vandaag gelauwerde schrijven. Wie de boeken openslaat — de portretten, de persoonlijke kronieken, de bespiegelingen — merkt het op iedere bladzijde. De zinnen hebben altijd de kadans die je alleen vindt bij de schrijver die ook hóórt wat er staat. Maar het belangrijkste is misschien wel dat in elke zin een aanstekelijke liefde voor de taal zelf klinkt. Voor de elegante wending, het welgekozen woord, de zegswijze die het verdient om weer eens uit de mottenballen te worden gehaald. In het oeuvre van de laureaat vinden we geen geklaag over verloedering, of opgeheven vingertje over andermans feilen. Overal klinkt door: kijk eens, luister toch, voel maar.

Stemmen

Lezen kan de laureaat ook. Dat lijkt makkelijker dan schrijven, maar goed kunnen lezen is zo mogelijk een nog grotere gave. Die blijkt bij de laureaat vooral uit de interviews, en dan niet zozeer uit wat er gezégd wordt, maar uit wat er gevráagd wordt. Je merkt aan elke vraag dat het werk van de gesprekspartner werkelijk gelezen is, woord voor woord, en met daadwerkelijke aandacht. Bijzonder is daarbij dat in dat lezen geen schotten staan. Een vlijmend gedicht, een meeslepende songtekst, een recente roman of een vergeelde klassieker, ze krijgen dezelfde aandacht. U, vrienden van het Nederlands, weet hoe ongewoon dat is. Bij onze laureaat komt alles op een volkomen vanzelfsprekende manier samen.

Luisteren kan de laureaat trouwens ook als de beste. Dat is, geloof ik, de zeldzaamste van de vier vaardigheden: écht luisteren is iets wat niemand op school leert. Het vraagt dat je je eigen gedachten even opzij zet voor die van de ander. In de gesprekken van de laureaat hoor je het: een spontane vraag, en dan spreekt de gast, écht de gast, zonder dat de gastheer ertussen wil komen met een eigen spitsvondigheid. Dezelfde gave hoor je terug in de muziekkeuze: wie zoveel verschillende stemmen een plek heeft gegeven, van Boudewijn de Groot tot de kleinkunstenaar die nog niemand kende, moet wel iemand zijn die werkelijk luistert naar wat er klinkt.

Gul

En dan is er, tot slot, het spreken. Voor goede presentatoren is spreken een ambacht. De stem van de laureaat van vandaag — herkenbaar uit duizenden, herkenbaar voor miljoenen — is nooit luid en nimmer gehaast, en draagt moeiteloos welluidend. Dat is vast een kwestie van vertrouwen: het vertrouwen dat de luisteraar niet wakker gehouden hoeft te worden met geschreeuw en dat een afkondiging korter mag zijn dan het lied waar ze op volgt. Dat is een kunst die je een leven lang moet oefenen, en misschien is dat ook wel wat het geluid van onze laureaat zo bijzonder maakt: zijn spreken komt voort uit het schrijven, lezen en luisteren dat eraan voorafging.

Vier vaardigheden, één persoon. Zelden werden ze in ons taalgebied zo evenwichtig verenigd, zelden zo vanzelfsprekend gedragen door zo’n volgehouden plezier in het Nederlands, en zelden zo gul gedeeld met zoveel anderen.

Daarom, beste vrienden van het Nederlands, besloot het Algemeen Secretariaat van de Taalunie om de Erepenning uit te reiken aan: (tromgeroffel) Frits Spits.