Kara Kolego!

Kun granda ^gojo mi akceptis vian leteron, kaj -- malfidele al nia komuna
kutimo -- mi volis ^gin tuj respondi. Tamen, intertempe ree mi dronis en
diversaj okupi^goj, kaj tial nur nun mi povis havigi al mi la tempon, necesan
por detala respondo.

Do -- in medias res -- anta^u ^cio mi volas pledi por la esprimo ^svebi. ^Gin
mi tute ne prenis el la teknika terminaro de la hungara poetiko, tiom mapli,
^car tie ^gi tute ne ekzistas. Kaj nun mi jam mem ne scias, ^cu entute mi mem
faris ^gin, a^u mi legis ^gin ie? Sed, la^u mia opinio, ^gi estas la plej ^gusta
esprimo por la respektiva ritma aparta^jo. Tuj mi klarigos tion.

Nu, en Esperanto ekzistas vortoj (Tabelo-vortoj, unu, prepozicioj ili,
posedaj pronomoj, estas) kies akcento estas malpli forta, tiel, ke ili povas
e^c tute senakcenti^gi, se ili sekvas, senpere, akcentitan silabon. Ili do
similas al la unuaj silaboj de la multsilabaj, longaj vortoj, kiuj same
povas esti jen akcentaj, jen senakcentaj. Ekzemple:

V enis la m ilitist ar' tra la str atoj, kant ante dum m ar^so.

en ^ci tiu heksametro estas akcenta la unuasilabo de la vorto m ilitistar'.

Sed:

Tra l'str atoj m ar^sis l amil itist aro...

^ci tie la akcento estas metita sur la duasilabo de la sama vorto.

Nun, la akcento de la Tabelaj kaj similaj vortoj estas iom pli forta, ili
povas ^gin perdi nur post akcentita silabo, kiu kvaza^u subpremas ilian ak-
centon. E^c, tiaokaze, kvankam tre malofte, perdas sian akcenton anka^u aliaj
vortoj. Ekzemple:

- v v ^Sip et' iras s ur la riv ero (Zamenhof)

Sed tio, la^u mia opinio, estas evitinda, kaj uzinda nur en okazo de ekst-
rema neceso.

Nun, ^cu ne, la ritomo havas t.n. verspiedon, ^gi do mar^sas per piedo. Jen
frapas ^ci tiu piedo la teron, (akcenta taktoparto), jen levi^gas en la aero n,
(senakcenta takto-parto). En ^ciu takto, ordinare, la piedo tu^sas unufoje
teron. Sed, se iu dusilaba vorto tute perdas sian akcenton, kaj ^gin ankora u ^u
sekvas senakcenta silabo, la piedo dum tuta takto ne tu^sas la teron, la
verso kvaza^u transflugas tiun takton, flugante en la aero, do -- ^svebante.
Ekzemple:
- v v v Malforto, via nom' estas virino... En ^ci tiu verso
la skemo, anstata^u la regulo, surtere mar^santa skemo:
o -/o -/o -/o -/o -/o
o -/o -/o -/ ooo-/o La substrekita parto estas la ^svebo.
^Car post la akcenta nom'sekvas senakcenta, senskanda parolo, ^svebo^gis la
silabo (vi) rin(o).
Propre tute la sama ^svebo okazas cetere anka^u ^ce la longaj vortoj.
Ekzemple en la supra verso: "Tra l' stratoj mar^sis la militistaro," post la
akcenta silabo mar^soni parolas senakcente ^gis la silabo (militist) ar(o),
do la ritmo ^svebas dum du taktoj kaj la akcenteco de la silaboj lakaj
(mil) it(istaro) estas nur teoria.
La ^svebo do estas tute natura propra^jo de la Esperanta verso, kaj
per ^gi oni povas tute bone klarigi la licencojn de Zamenhof, ne devante
supozi la vorto trastrekita kaj nelegeblarenverson de la akcentreguloj, kiel tion faras sro
Jung, kiun tro katenas la severaj ngermanaj ritmoreguloj.
#
Tio estus do la ^svebo. Sed krom ^gi la ritmo povas anka^u lami. Tamen, pro tixxxanstata^u tiu ^ci moknuanca vorto, mi preferus la vorton: stumbli(neologismo anstata^u faleti, falpu^si^gi). Tiu ^ci stumbloestas tute alia afero.
Mi prenas la ekzemplon el mia traduko de la le sekvantaj vortoj tajpitaj kun ekstraj spacetojKorvo de Poe.
_ v Jen nepenthe! De l'memoro vin nun savos ^gia ^gu',
v - Trinku ^gin, vi pri Lenora forgesos per ^gia ^gu !
Grakis Korv: Neniam plu !
En la poemo la ritmo estas pure tro^hea:
-o/-o/-o/-o//-o/-o/-o/-.
Sed en la dua verso vi trovos:
o/-oo/-o/-.
Do anstata^u du tro^heoj estas metitaj: senakcenta duontakto, formanta daktilon kun la anta^ucezura tro^heo, kaj post ^gi : daktilo. Pri tio mi diras, ke la verso stumblas.Kaj la^u mia opinio oni povas meti, ^spare, tiajn ritmo-stublojn en la jambajn a^u tro^heajn versojn. Tiu licenco estus granda plifaciligo de la Esperanta versfarado. Kompreneble la versoj devas konservi siajn levi^gajn, a^u mallevi^gajn karakterojn, do jambo ( 0-) povas stumbli nur per anapesto (oo-), tro ^heo ( -o ) nur per daktilo ( -oo). Anstata^u tri dusilabaj taktoj tiel oni havos du trisilabajn. Do:
anstata^u: o-/o-/o-/o- : -/oo-/o-/o-
anstata^u: -o/-o/-o/-o : -oo/-oo/-o
Ofte okazas tiaj stumb loj en la komenco de la tiel nom i ata blanka verso:
Lang' de sa^gulo, man' de militisto... (Zamenhof)
Kiun mi vidis la unuan fojon ... (Zamenhof)
^Ci tie la skemo komenci^gas per duontakto kaj ^gin sekvanta anapesto, anstata^u la du jamboj, jene:
-/oo-/o-/o-/o-/o
#
La tria afero estas la karambolode la verso: apudmeto de du akcentitaj silaboj, sen akcentperdo. Jen, kion, je mia granda ^cagreno, kulturas la katalunaj poetoj. Kaj pro tio, ili, la^u mia sento, tutene havas ritmon en siaj poemoj. Ekzemple:
,,Tian nomon vi rajtas, knabin' bela. "
Kia estas tie ^ci la skemo ?
-o/oo-/-o/o-/-o
A^u:
"...rifuzante
al ni por paca mort' pecon da tero".
o-/o-/o-/-oo/-o.
^Cu ne estas terura ^ci tiu karambolo de akcentoj kaj krome la alterno de la levi^ga kaj mallevi^ga karakteroj ? Kaj kiel facile estus ilin korekti ! Jen:
,,^Ci nomon rajtas vi, knabino bela..."
,,Al ni por paca morto terpeceton..."
#
Por resumi, mia opinio estas, ke la fundamento de la Esperanta versfarado estas la alterno regula de akcentaj kaj senakcentaj silaboj, do la germanaj ritmoreguloj. Kun tiu plifaciligo, ke ^ce kelkaj vortoj oni povas ^svebigila ritmon, kaj ^spare anka^u stumbligi^gin, konservante tamen konstante la levi^gan, a^u mallevi^gan karakteron. Karambolode versoj estas severe malpermesata, ^gi estas poezia peko nepardonebla.
#
Nun mi volas paroli iom pri via bela traduko, kies ritmon, tamen, mi ne povas aprobi. Sed por komprenigi al vi ^ci tiun neaprobon, mi volus ekspliki mian opinion pri la Esperanta nelegebla, trastrekitatransplanto de la franca aleksandrino.
Pri ^ci tiu temo sro Balliman skribis anta^u longe tutan bro^suron, sed, la^u mia opinio, ^gi tute ne trovis la ^gustan solvon. Kvankam la afero al mi ^sajnas tute simpla.
Ni rigardu la francan poemon, ekzemple la Albatrosonde Baudelaire:
Souvent, pour s'amuser, les hommes d'équipage
Prennent des albatros, vastes oiseaux des mers
Qui suivent, indolents compagnons de voyage...
Nu, la unua verso tute konformas al la Zamenhofaj ritmoreguloj, la akcentaj kaj senakcentaj silaboj alternas tute regule, ili formas regulajn jambojn, post la tria jambo estas cezuro, jene:
1) o-/o-/o-//o-/o-/o-/o
Sed la dua verso jam ne estas tiel regula, ^gia skemo estas:
2) -/oo-/o-//-/oo-/o-
La tria verso skemas:
3) oo-/oo-//oo-/oo-/o
Nu, la^u mia opinio, ^ci tiu jskemoj 2. kaj 3.estas nenio alia, ol jamba jskemo j kun stumbloj. Kaj la plej karakteriza trajto de la verso estas la cezuro, post la tria jambo.
^Gia plej perfekta traduko estas do la^u la unua, jamba skemo:
Kelkfoje, por plezur', ^sipanoj kapt-akiras...
La karambolon kiu estas en xxxx ladua skemo, la Esperanta verso ne toleras. Kaj, la^u la nuna stato de nia poezio, anka^u la stumboj est xas la^ueble evitindaj, kaj uzindaj nur kiel lasta rifu^go.
Grandegan malfacilon ka^uzas la cezuro post la triajambo, ^car tie la vorto devas fini^gi per akcento.Tiun malfacilon oni povas venki en mallonga poemo, sed da^ure ^gi estas preska^u nevenkebla. Tial mi, en miaj tradukoj de la franca aleksandrino, plilongigas la verson per unu silabo, tiel, ke post la triajambo mi metas anapeston, kaj la cezuron mi metas post la unua silabo de ^ci tiu anapesto, jene:
^Ci tiu plilongigo nepre konformas al la Esperanta prozodio, devenas xxxxxxel la akcentregulo de la lingvo, kaj mirinde plifaciligas la verstradukon. Jen mi skri vbas tie ^ci la tutan poemon de Baude nlaire:
Kelkfoje, por amuzo, ^sipanoj kapt-akiras
Grandegajn albatrosojn, ventbirdojn de la mar',
Kiuj, indiferentaj voja^gkunuloj, iras
Post ^sipoj, glitadantaj la sekvantaj tri vortoj estas substrekitaj permanetra l'amara stumblo ondar'.
Kaj kiam ili estas metitaj ^sipoplanke,
^Ci reguloj de l'lazuro, mallerte kaj kun ^gen'
Flugilojn grandajn, blankajn jen trenas amba^uflanke,
Kiel remilojn pezajn, kun kompatinda pen'.
^Ci voja^gant' flugila inerte nun hezitas,
^Jus nura belo kaj nun malbel' komika jam.
Dum iu ^gian bekon per kurba pip' incitas,
L alia, ^gin, fluginton, imitas dum la lam'.
Similas la poeto al tiu princ' de nuboj,
Kiu tempeston ^guas, kaj ridas pri l' pafant',
Kaj kiun tere, sube, dum mokrideg' de huboj,
Malhelpas iri ^giaj flugiloj de gigant'.
Nun mi parolu pri la bela poemo, tradukita de vi.
^Car ^ciu ^gia verso konsistas el dekdu silaboj, ver^sajne, tre ver^sajne, ^giestas verkita anka^u ^gien aleksandra verso. La dekdu silabojn do oni devas ver^sajne ordi en ses jamboj, kaj meti la cezuron post la tria jambo. Tio jam e Estas afero de persona prefero, a^u de neceso, kiom da stumbloj noni permesas al si inter ^ci tiuj kadroj, sed, la^u mia opinio, la kadron oni devas konservi.
Mi devas konfesi, ke en via traduko mi tute ne sentas ritmon. Kaj tio estas tiom beda^urinda, ^car krome via traduko malka^sas tiom da lerto kaj sperto, ke mi havas vere grandajn esperojn pri via poezia agado -- se vi estos inklina konformi^gi al la Zamenhofaj ritmoreguloj.
Kvankam mi ne konas la originalon de via traduko, min tentis retraduki la poemon la^u la Zamenhofaj reguloj. Mi e^c faris du provojn. La unua, la^u la supra, plilongigita skemo, tekstas jene:
Estas ario, kiun mi ^satas multe pli,
Ol verkoj Rossiniajn, Weberajn kaj Mozartajn,
Kies funebro milda, sopira nostalgi'
Nur por mi havas ^carmojn ka^s i atajn kaj apartajn.
Kaj ^ciufoje, kiam mi a^udas kun rav',
Fari^gas du jarcentojn la kor' en mi pli juna,
Sub Louis Dektria vidas mi en ardenta flav'
Monteton verdan, per la versperbrilo suna.
Kaj, jen: kastel' el brikoj, kun ^ston-angula mur',
Kies vitra^jojn kovras strangefektaj koloroj,
En granda xxxxparko, kie fluadas kun susur'
^Cirka^u la turoj eta xxxxxxrivero, inter floroj.
Kaj nobelin', kun nigraj okuloj, en ornam'
De malnovmodaj vestoj, staradas surbalkone,
Kiun mi eble, en la alia vivo, jam
Konis kaj kiun e^c nun mi rememoras bone.
Tamen, ^car la versoj ^sajnis al mi tro longaj por la delikata poemo, mi provis anka^u la alian, ne mallongigitan skemon.
Estas ario, de | mi pli ^satata, ol
La Rossinia kaj | Webera kaj Mozarta,
Sopira kanto, kun | funebra, milda mol',
Ravanta sole min | per ka^sa ^carm' aparta.
^Car ^ciufoje, se | mi a^udas ^gin kun rav',
Fari^gas mia kor' | du centjarojn pli juna, stumblo!
Kaj vidas mi: sub Louis | Dektria kovras flav'
Monteton verdan pro | la vesperbrilo suna.
Jen Kajstaras brik-kastel' | kun ^ston-angula mur',
Kaj kun vitra^joj de | la plej st rangaj koloroj, stumblo!
En granda parko, kaj | ^cirka^uas kun susur'
La turojn riveret', | fluanta inter floroj.
Kaj nobelino en | malnova vest-ornam'
Kun nigra olulpar' | staradas surbalkone,
Kiun mi eble, en | alia vivo, jam
stumblo!Konis, kaj kiun mie^c nun mi xxxxxxxxxxxbonxxmemoras bone.
Mi vere estus tre feli^ca, se mi estus povinta vin konvinki pri la ^gusteco de miaj xxxxxpri-ritmaj opinioj. Kiel vi vidas, kelkfoje mi uzis anka^u en la supraj tradukoj la t.n. stumblojn, kaj per tio mi proksimi^gas al la pli libera franca verstekniko. Sed la skemon oni tamen ne devas for^jeti, jen, kies rekonon mi xxxdezirus de via flanko.
Rilate al la rimadon, mi trovas viajn asonancojn ( malnovmoda - memoras; ka ^satajn - ^satas) tro kura^gaj. La^u mia opinio la asonancoj povas ekzisti nur inter parencaj konsonantoj (montri - tondri; ri ^ca-negli^ga ktp.) Sed pri tio eble poste, iam.
Nun pri senrimaj kaj senritmaj aferoj.
Unue, mi volas esprimi mian plej grandan estimon kaj admiron pri via grandega laboro, per kiu vi partoprenis en la kreo de la Granda Vortaro. E^c sen kono de la vortaro mem, mi povas imagi, kia kolosa materialo estas prilaborita en ^gi. ^Gi certe fari^gos fiero, helpo kaj konsilo por ^ciu esp erantisto.
Kelkajn numerojn de la Literatura Mondo mi sukcesis trovi, ilin mi sendas sampo^ste. Ver^sajne mi povos trovi anka^u pluajn, se la iama eldonanto revenos el Ameriko; ^gis tiam havu paciencon.
Mi kore dankas viajn rimarkojn pri miaj tradukoj. La ,,malprecizajn odorojn'' mi jam de longe volis meti en la poemon de Baudelaire, sed ^gis nun mi ne sukcesis. ^Cu vaga spirone estus bona? Miksi ^gus al odor' a^u: Miksi^gus al odor'
De la plej rara flor' De la plej rara flor'
La vaga spir' de l'ambro. Nebula spir' de l'ambro .
Pri la ^gusta teksto de la Tarentanino mi ne sciis. En ^ciu libro oni trovas la mal^gustan tekston. Mi tradukas la ^gustajn versojn jene:
Nek brilis sur la brak' juvela ^cen' el or',
Nek fluis sur la har' parfuma bonodor'.
Nome, la tutan tradukon mi tralaboris, mi el^jetis la superfluan silabon el la mezo de la versoj.
Beda^urinde, al Parizo mi ne povas iri ^ci-jare, miaj monrimedoj ne permesas al mi tian deflanki^gon. ^Cu vi ne venos tamen al Oksfordo ?
Mi ankora^u multe volus skribi pri miaj projektoj, laboroj, vers-tradukoj, originalaj verkoj, sed ^ciu letero devas havi finon. Mi do nur diras ankora^u, ke miaj sonetoj, tute ne tiel perfektaj, kiel asertas Hohlov, ja verkitaj en mia tute komenca periodo, estas aperintaj en la Mondo Kaj Koro, tre modesta bro^suro, kun enhavo, kiu jam estas por mi ,,malnova ludo''. Kaj mi sciigas vin, ke la Literatura Mondo preska^u xxxxxxcerte reaperos en la Decembro de ^ci tiu jaro.
Kun ^ci tiu sciigo, pri kiu mi ne scias, ^cu mi ^goju, a^u mal^goju, mi rapide fermas la leteron, restante xxxxkun plej varmaj kolegaj salutoj
Budapest, 15/VI. 1930 xxxxxxxxxxx sincere via: Dr. K. Kalocsay Budapest VIIII. Szentkirályi u. xx3. La sekvantaj 5 vortoj tajpitaj kiel titolo, kun ekstraj spacetojEpitafo
en formo de balado
kiun faris V i l l o n por si kaj siaj kunuloj, atendante kun ili pendigon sian.
Homfratoj, kiuj vivos plu sur ter o,
Ne havu krudajn korojn kontra^u ni,
Se Vi kompatos nin en ^ci mizer o,
Ja, pli indulgos vin la granda Di',
Jen, ses, a^u sep, ni pendas tie ^ci.
Kiun tro nutris ni, la karn' xxxxxx malpia,
Nun konsumi^gas en putrado fia,
Kaj ni, la ostoj, i^gos cindro, polvo.
Ne moku nin kun rido ironia,
Sed petu por ni Dion, pri absolvo.
Kaj ne mal^satu, fratoj, kun fier o
^Ci krion, kvankam juste estas ni
Ekzekutitaj; scias vi pri l' ver o,
Ke ne distingas ^ciun sa^ga pi'.
Ho pre^gu do kun kora emoci'
Al Filo de la Virgulin' Maria,
Ne velku por ni lia graco dia,
Ke ni ne brulu sub infera volbo.
Ni mortis; ^cesis terturmento ^cia,
Sed petu por ni Dion, pri absolvo.
Nin ver^se lavas, vipas pluvveter o,
Nigri^gas Nigrixxx, ^srumpas ni per sunradi',
L' okulojn man^gas birdoj kun prefero de l' aero,
^Siradas brovon, barbon pli kaj pli,
Sen halt' momenta svingas la furi'
De l' vento nin, la^u sia pla^c 'varia,
De unu flank' nin pelas al alia,
Fingringe truajn per la bek' de korvo,
Do, Vinhomoj, gardu do vinde sorto tia,
Sed Kajpetu por ni Dion, pri absolvo.
Dedi^co.
Princo Jesuo, mondregant' radia,
Nin gardu, savu de l' Satan 'rabia,
Nin liberigu de li ^suldo-solvo.
Kaj ĉesu, homoj homoj, ^cesu,rido mokokria,
Sed petu por ni Dion, pri absolvo.
El la franca: K. Kalocsay