De satanische h

Sommige popartiesten gaan pas echt zorgeloos om met hun taal. Zij verbergen satanische boodschappen in hun muziek. Om deze boodschappen onherkenbaar te maken voor onze ouders en begeleiders zetten ze hen achterstevoren op hun banden. Alleen wie de onheilszwangere berichten achteruit kan afspelen, kan die boodschappen expliciet horen. Bij alle anderen komen ze alleen in het onderbewuste binnen.

Ook als u een gewoon tekstfragmentje van achteren naar voren beluistert, klinkt er soms ineens iets geheel anders uit de luidspreker dan u verwacht. Als u een onschuldig woord als ja inspreekt op een bandrecorder en u die opname achterstevoren afspeelt, dan hoort u niet aai zoals u misschien zou denken, maar haai. Als u vervolgens dezelfde procedure volgt met het woord nee hoort u heen. Enthousiast geworden leest u de laatste editie van Van Dale op voor uw microfoon en luistert vervolgens de band in zijn geheel terug. U valt dan van de ene verbazing in de andere. Als u goed nota neemt van wat u hoort, merkt u dat alle woorden die eindigen op een klinker achterstevoren beginnen met een h, zeker als die klinker de klemtoon droeg. Omgekeerd eindigen alle woorden die begonnen met een h, opeens met een klinker.

De h klinkt aan het begin van het woord wel en aan het eind van het woord niet. Zijn er woorden die in het Nederlands eindigen op een h? Die vraag is nu moeilijk te beantwoorden. Het hangt er maar vanaf hoe we het bekijken. Als we met ja antwoorden moeten we verklaren waarom we die h aan het eind van een woord dan normaal gesproken niet horen. En als we met nee antwoorden, moeten we verklaren wat de reden is dat die h daar niet voorkomt. Voor we op al die problemen kunnen ingaan, moeten we eens bekijken wat die h in zekere zin eigenlijk voor een klank is. We ontdekken dan al snel wat een bizarre eigenschappen ze eigenlijk heeft. Het is nog sterker. We ontdekken dat de h eigenlijk niet bestaat. De meeste medeklinkers hebben een eigen plaats van articulatie. De luchtstroom wordt ergens tussen longen en lippen onderbroken of op zijn minst verhinderd. Bij de h is dat niet het geval. Een los uitgesproken h is niet veel meer dan een zucht ÷ de lucht raspt een beetje tegen de wanden van de mondholte. Meer is er niet.

De h is dus in de wereld van de medeklinkers wat de stomme e is in de wereld van de klinkers: een minimaal element zonder duidelijke identiteit. Deze constatering kweekt bepaalde verwachtingen. Ik heb al een aantal malen laten zien dat er een sterke kracht Ongelijk in het Nederlands werkzaam is die verbiedt dat twee klanken naast elkaar in de Nederlandse lettergreep mogen staan. De lettergrepen *jie en *wuu mogen niet volgens die kracht. We zouden nu verwachten dat de h niet naast een stomme e in een lettergreep mag staan. Dat is ook precies wat er aan de hand is. De lettergreep he met een stomme e komt in geen enkel Nederlands voor. Behalve dan in het tussenwerpsel heh, maar tussenwerpsels tellen niet, zoals ik al heb laten zien.

Ongelijk werkt zelfs zo sterk dat ze onbeklemtoonde klinkers hun oorspronkelijke vorm laat behouden. Normaal gesproken hebben klinkers in lettergrepen zonder klemtoon de neiging om stomme e's te worden. Fonologie wordt fonelegie, plezier heeft meestal een stomme e. Maar de e in helaas wordt nooit stom, hoe weinig klemtoon ze ook draagt. Probeert u eens huhlaas te zeggen. Fysiek is het mogelijk, maar uw taalgevoel stribbelt tegen.

De gelijkenis tussen de twee klanken is nog sterker. Zoals onbeklemtoonde klinkers in veel talen naar een stomme e neigen, zo neigen medeklinkers in sommige talen in minder prominente plaatsen in het woord naar een h. Medeklinkers slijten ook vaak af tot een h. Ik heb het al over de Andalusische dialecten van het Spaans gehad. In het Spaans wordt het meervoud van zelfstandige naamwoorden gemaakt met een -s. Het meervoud van grupo is grupos in het Standaardspaans. Maar in sommige Andalusische dialecten is die inflectiemedeklinker die kennelijk in een minder prominente plaats staat, afgesleten tot een h, net zoals in het Nederlands de klinkers in inflectie allemaal afgesleten zijn.

Een andere gelijkenis is dat zowel e als h gemakkelijk verdwijnen. Zoals mensen wel eens knuff'len zeggen, zo zeggen ze ook weleens onbarmartig. De oude naam De Hondt klinkt tegenwoordig als dont. Vooral in verzen verdwijnen deze klanken als ze even kunnen. Vondel liet een stomme e verdwijnen als dat zijn jamben kon verbeteren. Zijn h's liet hij net zo goed wegvallen als dat zo uitkwam. In een gedicht over Jozef schreef hij de volgende regel:

En om d'hooftslapen my den purp'ren tulband druckte.

Om die regel een beetje te laten lopen, moet u en om dooftslapen zeggen: de h valt net zo goed weg als de voorafgaande stomme e.

Toch zijn er complicaties. De stomme e heeft ook de functie tussenbeide te komen als er twee medeklinkers naast elkaar dreigen te komen staan, zoals in werrek. De spiegelbeeldige situatie is dat twee klinkers naast elkaar staan, zoals in chaos of beo. Ik heb ook al laten zien dat die situatie net zozeer ongewenst is en dat dit probleem bij beo wordt opgelost door een medeklinker in te voegen: be-jo. Maar bij chaos wordt het probleem helemaal niet op deze manier opgelost, en ook niet met een h. Ik heb nog nooit iemand *chahos horen zeggen.

Er zijn dan ook twee soorten medeklinkers. De ene groep bestaat uit medeklinkers die niet aangehouden kunnen worden, zoals de p, de b, de k en de d. Deze medeklinkers heb ik stops genoemd. Medeklinkers uit de tweede groep ÷ zoals de v, de r, de m en de f ÷ kunnen wel aangehouden worden. De h hoort tot de tweede groep.

Dit maakt de plaats vrij voor een minimale medeklinker in de eerste groep. Zo'n medeklinker lijkt er ook te zijn, al is hij zo mogelijk nog onzichtbaarder dan de h. Er is niet eens een letterteken dat die klank weergeeft. Hij is ook nauwelijks te horen. Om hem op te merken moet u uw stembanden voelen. U kunt ze even samenknijpen. Op die manier houdt u de uit uw longen stromende lucht even tegen. Met een uiterst lichte plof in uw keel komt die lucht weer vrij. Dit is de bedoelde medeklinker. In de taalkundige boeken wordt hij de 'glottale stop' genoemd. Elke lettergreep in het Nederlands die oppervlakkig gezien met een klinker begint blijkt na enig nauwkeurig fonetisch onderzoek zo'n glottale stop te hebben. Ook tussen de twee klinkers in chaos staat die stop. In de spraak van de meeste Duitsers is hij veel beter te horen dan in de meeste vormen van het Nederlands. Maar ook in onze taal is hij er meestal.

Als de glottale stop net als de sjwa en de h een minimale klank is, wekt dat weer bepaalde verwachtingen. Zoals heh geen goede lettergreep is, zo moet ook de combinatie van een glottale stop en een sjwa geen juiste lettergreep moeten zijn. Er is inderdaad geen woord dat met een sjwa begint en er zijn geen woorden waarin twee klinkers naast elkaar staan en de tweede een sjwa is. Of iets preciezer: de laatste categorie woorden bestaat wel, maar in die gevallen wordt altijd een j of een w ingevoegd (zeeën = zeejen). En zoals een onbeklemtoonde klinker nooit een stomme e wordt als hij naast een h staat, zo wordt ook de onbeklemtoonde o in chaos nooit een sjwa.

Terug nu naar de h. Het feit dat deze medeklinker nog een minimaal broertje heeft ÷ de glottale stop ÷ doet natuurlijk niets af aan zijn eigen bijzondere karakter. Ik heb zojuist beweerd dat bij het uitspreken van de h de luchtstroom nergens vervormd wordt. Als u voor de spiegel staat en daar een paar keer langzaam hi-ha-ho zegt, merkt u dat dit niet waar is. Op het moment dat u de h zegt zijn uw lippen en uw tong al in de juiste stand om de volgende klinker te zeggen. U spreidt uw lippen om de h in hi te zeggen, u rondt uw lippen om de h in ho te zeggen en u opent uw mond voor de h in ha.

Het enige verschil tussen de h en de volgende klinker is dat u uw stembanden nog niet laat trillen om de h te zeggen. De lettergreep hi is eigenlijk één lange i waarbij u de stembanden ergens halverwege laat trillen. De h is met andere woorden een verzamelnaam voor een serie stemloze klinkers, zoals een p een stemloze b is en een t een stemloze d.

'Stemloos' is vrijwel hetzelfde als 'gefluisterd'. Er is een klein verschil omdat iemand die fluistert probeert de lucht wat extra langs de keel te laten raspen en ook voor het overige de stemloosheid zoveel mogelijk compenseert. Maar voor het overige zijn stemloze en gefluisterde klanken hetzelfde. Wanneer u boek fluistert, maakt u een combinatie van klanken die niet veel verschilt van de klankvorm phk, met dezelfde h als die u in hoe zegt.

In gewoon gesproken Nederlands staan stemloze klinkers nooit op de plaats waar andere klinkers wel staan. We vinden ze alleen in de aanzet van lettergrepen, als h's, nooit in het rijm. Er zijn een paar talen op de wereld waarin we wel stemloze klinkers vinden in het rijm. Het Japans is een voorbeeld van zo'n taal. Aan het eind van een woord vinden we in die taal soms het soort klinkers als de gefluisterde oe. Ook als de rest van het woord op een normale toon gesproken wordt.

Er zijn ook talen waarin gefluisterde klinkers alleen door speciale groepen mensen gesproken worden. Door vrouwen bijvoorbeeld. In sommige culturen is de taal van vrouwen duidelijk fonologisch te onderscheiden van de taal van mannen. Vrouwen gebruiken in die talen soms andere woorden voor bepaalde begrippen dan mannen doen ÷ of ze spreken woorden anders uit dan die mannen. Als boek het mannenwoord voor een bepaald voorwerp is, dan is phk het traditionele vrouwenwoord voor datzelfde voorwerp.

In Europese culturen wordt het verschil tussen mannen en vrouwen niet op een echt fonologische manier uitgedrukt. Vrouwen spreken misschien een paar tonen hoger dan mannen. Ze schijnen ook iets vaker eh te zeggen wanneer ze aan het spreken zijn. Maar erg indrukwekkend zijn die verschillen niet. Bovendien zijn ze alleen gradueel. Er zijn in het Westen mannen die vaker eh zeggen en hoger spreken dan sommige vrouwen. Zolang die mannen het niet al te bont maken, kijkt niemand ze daar op aan. In de Azië zal een man nooit phk zeggen.

Terug nu naar de sekseneutrale Nederlandse h. Als deze medeklinker de vorm aanneemt van de volgende klinker is dat op zichzelf iets bijzonders. Een steeds terugkerend thema in het voorafgaande was Ongelijk medeklinker en klinker moeten in een lettergreep zoveel mogelijk van elkaar verschillen. De combinaties *jie en *he (met een stomme e) zijn lettergrepen die niet mogen omdat hun klinker en medeklinker bijna hetzelfde zijn. Waarom wordt hie nu niet volgens dezelfde redenering uitgesloten als de h in die lettergreep zoveel op een ie lijkt?

We hebben al gezien dat er één andere uitzondering is op de regel: de Noordoostnederlandse lettergrepen aan het eind van huizn, loopm en schaakng. De verklaring die ik voor die uitzondering gegeven heb was dat de nasaal in de inflectie geen eigen articulatieplaats had en die dus wel moest lenen van de voorafgaande medeklinker. De kracht die dat veroorzaakte was sterker dan de kracht die gelijke klanken in een lettergreep verbood.

De h heeft ook geen eigen articulatieplaats. Een groot deel van de hierboven gevolgde redenering was op die observatie gebaseerd. Ook de h moet dus haar articulatieplaats lenen van een nabijliggende klank. In dit geval is de enige beschikbare klank de klinker. Dat is de reden waarom de h zich zo sterk aanpast aan haar buurklinkers. Overigens is ook dit een eigenschap die de h deelt met de stomme e. Ook die klinker is geneigd zich sterk aan te passen aan zijn omgeving en als het even kan zijn plaatskenmerken te lenen van buurklinkers. Eerder is al Turkse klinkerharmonie aan de orde gekomen. Wat ik toen verzwegen heb, is dat er in het Turks nogal wat uitzonderingen zijn op die regel van klinkerharmonie. Er zijn nogal wat woorden met klinkers die in het geheel niet met elkaar harmoniëren. Maar die uitzonderingen hebben nooit een sjwa. De stomme e past zich in het Turks altijd aan de andere klinkers in het woord aan.

De h aan het eind van een woord kan zich natuurlijk niet aanpassen aan een volgende klinker. Er is daar per definitie geen volgende klinker. In die gevallen past de h zich in arren moede maar aan de voorafgaande klinker aan. In jaah is de h dus een stemloze a, in neeh is hij een stemloze e.

Er is, naast het feit dat we de klank bij achterstevoren gedraaide bandjes horen, nóg een goede aanwijzing dat die h er ook staat. Klemtoon op de laatste lettergreep is heel vreemd in het Nederlands. Alleen als die laatste lettergreep bestaat uit een korte klinker gevolgd door twee medeklinkers (apart) of uit een lange klinker gevolgd door een medeklinker (muziek) vinden we de hoofdklemtoon regelmatig aan het eind van een woord.

Dat wijst er sterk op dat woorden als chocola en kado niet alleen eindigen op alleen een lange klinker, maar ook op een medeklinker: de h. Omdat die medeklinker zich aanpast aan de voorafgaande klinker is hij moeilijk te horen. Alleen in sommige boodschappen van de duivel komt hij naar boven.

terug / inhoudsopgave / vooruit