10. Digitale vertaalwoordenboeken

Marc van Oostendorp

Hoofdstuk uit het boekje Computers en taal, oorspronkelijk verschenen bij Sdu, Den Haag, 1999.

Krijgen we ooit een apparaat dat elke willekeurige tekst in een ommezien in een andere taal vertaalt? Waarop je maar een microfoontje en een luidsprekertje hoeft aan te sluiten om met elke medemens in je eigen taal te kunnen praten: jij zegt wat je wilt zeggen in het Nederlands in een microfoontje, en uit het luidsprekertje klinkt dezelfde tekst in het Japans. Je gesprekspartner antwoordt daarop in het Japans, maar jij hoort zijn stem uit je luidspreker Nederlands praten.

Of zo'n systeem er ooit komt weet ik niet, maar voorlopig zijn we nog lang niet zover. We moeten klein beginnen. Bij de vertaalwoordenboeken. Een vertaalwoordenboek hoort niet op papier te worden afgedrukt. Een vertaalwoordenboek moet zo klein en zo licht zijn dat je het overal mee naartoe kunt nemen. Een vertaalwoordenboek moet je altijd bij de hand hebben als je aan het schrijven bent. In een vertaalwoordenboek moet je binnen een paar seconden de vertaling van een woord kunnen vinden. Met drukwerk lukt dat allemaal niet.

De afgelopen jaren hebben bijna alle uitgevers van woordenboeken dan ook een cd-rom geproduceerd: duizenden en in sommige gevallen zelfs honderdduizenden woorden hebben ze op een schijfje geperst, samen met een zoekprogramma dat op een harde schijf geïnstalleerd kan worden en dat kan samenwerken met moderne tekstverwerkers zoals WordPerfect of Word.

Ik heb zes cd-roms met elektronische vertaalwoordenboeken bekeken: een cd-rom van Het Spectrum met Prisma Idioom Engels, Duits, Frans; Kramers Talen van Kramers op twee cd-roms; en de drie cd-roms van Van Dale voor de talen Engels, Frans en Duits. Van Internet heb ik een paar willekeurige teksten in het Engels, Frans, Duits en het Nederlands gehaald. De vertaling van alle woorden heb ik opgezocht in alle woordenboeken. Welk woordenboek gaf de beste en de uitgebreidste informatie?

Van Dale

De elektronische vertaalwoordenboeken van Van Dale zijn van de hier genoemde in veel opzichten de volledigste. Dat is niet verwonderlijk: het zijn ook de enige cd's die ieder slechts één taal behandelen. Elk schijfje van Van Dale bevat ongeveer evenveel informatie als het tweedelig Groot woordenboek over dezelfde taal van dezelfde uitgeverij. In elk lemma worden niet alleen een fonetische transcriptie en alle mogelijke vertalingen van elk woord gegeven, maar ook veel voorbeeldzinnen waarin het woord gebruikt wordt. Ook is er uitgebreide aandacht voor idioom, voor uitdrukkingen en voor spreekwoorden. De vertalingen zijn vernuftig. In het Engelse woordenboek wordt over Sinterklaasavond gemeld dat dit feest ongeveer hetzelfde is als `Christmas Eve'. Voor een vertaler voor wie sfeer belangrijker is dan feitelijke nauwkeurigheid kan dat nuttige informatie zijn. (Jammer genoeg ontbreekt deze tip in de woordenboeken voor het Frans en het Duits.)

Er is meer. Een tamelijk uitvoerige beschrijving van de zinsbouw van elke taal is te vinden in een Grammaticaal compendium. Bovendien wordt er voor elke taal een handvol voorbeeldzinnen gegeven die te gebruiken zijn tijdens een telefoongesprek (`Kunt u me doorverbinden?') en zijn er voor elke taal ook voorbeelden van zakelijke brieven (`Nous vous prions d'agréer, Cher Monsieur, l'expression de nos meilleurs sentiments').

Er staat dus evenveel materiaal op de cd als in de papieren woordenboeken: een opwindende hoeveelheid woorden. Alleen een paar technische en moderne termen (`autosegmenteel', `website') heb ik niet kunnen vinden.

Belangrijker is dat het zoeken sneller en gemakkelijker verloopt dan in de boeken. Binnen een paar seconden is de vertaling van elk willekeurig woord gevonden. Daar komt nog eens bij dat de gebruiker nog niet eens de juiste spelling hoeft te geven van het woord waarvan hij de vertaling zoekt: desgewenst zoekt de computer naar alle woorden die ongeveer hetzelfde klinken als het gevraagde woord: als u per ongeluk brant intikt, wordt er gezocht op brand en krant. Bovendien kan de gebruiker besluiten alleen te zoeken naar woorden die binnen een bepaalde categorie vallen; alleen naar zelfstandig naamwoorden bijvoorbeeld, of alleen naar artikelen waarin een bepaald woord in een idiomatische uitdrukking voorkomt.

Een andere mooie eigenschap is dat de woorden van Van Dale naar elkaar verwijzen; wie het woord elver opzoekt in het deel Engels-Nederlands vindt onder andere de omschrijving `jonge paling'. Om vervolgens te weten te komen wat het woord voor paling in het Engels is (`eel'), is een druk op de knop voldoende.

De woordenlijst van Van Dale is groot, de hoeveelheid informatie die er bij elk artikel te vinden is, zeer uitgebreid, en het computerprogramma dat de vertalingen opzoekt is slim. Toch had ik bij de eerste versies een bezwaar: de uitspraakinformatie werd alleen schriftelijk gegeven. Wie wilde weten hoe een bepaald woord uitgesproken wordt, moest eerst een speciaal fonetisch alfabet bestuderen om daarna uit te puzzelen hoe elk woord ongeveer zou kunnen klinken. Gelukkig is Van Dale bezig met nieuwe cd-roms waarop de juiste uitspraak te horen zal zijn. Vanaf dat moment zijn de cd's van Van Dale de beste – en de duurste.

Kramers Talen Cd-rom

De cd-roms van Kramers bevatten maar liefst zes woordenboeken: de gebruiker kan ermee uit het Nederlands naar het Frans, het Duits en het Engels vertalen en vice versa. De beperking tot twee cd's heeft wel tot gevolg dat er per taal minder informatie gegeven wordt dan op de cd's van Van Dale. Er zijn minder woorden te vinden, en bij elk woord dat opgenomen is, wordt minder informatie gegeven. Ook de manieren om de woordenboeken te doorzoeken zijn wat beperkter: als u produkt intikt, komt u terecht bij `proef' en niet bij `product'. Een ander verschil tussen de elektronische woordenboeken van Van Dale en Kramers is dat de eerste ook met verbogen vormen kunnen werken. U kunt zoeken op lopen, maar ook op loopt; op woordenboek, maar ook op woordenboeken. Zo slim is Kramers niet.

Toch biedt Kramers wel degelijk voordelen boven Van Dale. Van alle Duitse, Engelse en Franse woorden is te horen hoe ze worden uitgesproken door een moedertaalspreker. Bovendien werkt het zoekprogramma goed samen met moderne tekstverwerkingsprogramma's zoals Word of WordPerfect. Wie tijdens een vertaalklus snel zoekt naar het juiste woord, kan dit in een handomdraai in een klein venstertje krijgen naast zijn tekst. Een woord vertalen is daarmee net zo gemakkelijk als een document afdrukken of op de harde schijf opslaan.

Een ander aardig aspect van de cd-rom van Kramers is dat hij het de gebruiker erg gemakkelijk maakt om zelf toevoegingen te plegen: wie vindt dat een bepaald lemma onvolledig of zelfs onjuist is, kan dit noteren. Ook de cd-rom van Kramers bevat een (beknopte) beschrijving van de grammatica van de drie talen. Wie af en toe een woordenboek raadpleegt voor de drie moderne talen, vindt op deze cd-rom waarschijnlijk alle informatie die hij zoekt. Wie vaak te maken heeft met lastige vertalingen van en naar één speciale taal, heeft waarschijnlijk meer aan de cd-rom van Van Dale.

Prisma Idioom

Voor sommige mensen is de cd-rom `Prisma Idioom' misschien een aanvulling op de woordenboeken van Van Dale en Kramers. De vertaling van het woord boom vindt u hier niet, maar de vertaling van `de kat uit de boom kijken' in het Frans, `door de bomen het bos niet zien' in het Engels, en `een boom van een vent' in het Duits wel. Veel uitdrukkingen staan niet alleen op schrift, maar worden ook uitgesproken.

Er valt wel het een en ander aan te merken op deze cd. Het schermpje waarin de informatie gepresenteerd wordt, is nogal lelijk vormgegeven. Belangrijker is dat er veel inhoudelijke slordigheden zijn. In het Engelse deel wordt ergens een voorbeeldzin gegeven die er geschreven uitziet als `For a cabin, please apply to the purser's office', maar die klinkt als `How much does it cost from here to the airport'. Dat lijkt me niet juist.

Bovendien worden de Engelse zinnetjes afwisselend met een Brits en een Amerikaans accent uitgesproken, zonder dat duidelijk wordt gemaakt welke spreker welk accent heeft. Een vraag als `Heeft het hotel een eigen parkeerterrein' heeft twee vertalingen: in het Brits Engels `Does the hotel have a car park?', en in het Amerikaans `Does the hotel have parking spaces available?' Vreemd genoeg worden de twee vertalingen voorgelezen door dezelfde stem in hetzelfde Amerikaanse accent.

Zoals uit deze voorbeelden blijkt, hebben veel idiomatische uitdrukkingen betrekking op reizen. Prisma Idioom is een cd-rom om te installeren op een schootcomputer voordat u hem meeneemt op reis: klap uw computer open aan de balie van het hotel en laat hem vragen of er nog parkeerruimte is. Een aardig kenmerk van de cd is dat de woorden ook gegroepeerd zijn op thema. Zo vindt u in één oogopslag welke Duitse uitdrukkingen u kunt gebruiken om verschillende graden van woede uit te drukken, of welke uitdrukkingen het Frans kent voor ontevredenheid.

Koopadvies

Welke woordenboeken kunt u nu het best kopen? De cd-roms van Van Dale zijn het degelijkst, maar ook het duurst. Bovendien bieden ze alleen geschreven informatie over de uitspraak. Kramers woordenboeken zijn iets summierder, maar ook compacter. Ze laten ook horen hoe de woorden klinken. Prisma Idioom is verder een aardige elektronsiche tegenhanger van de reisgidsjes. Zo is er voor iedereen wat; alles wat u op dit gebied zou willen hebben, kunt u vinden op een cd-rom. De liefhebber van vertaalwoordenboeken heeft geen drukwerk meer nodig.